Wstęp
Lapończycy, znani również jako Saamowie, to rdzenny lud zamieszkujący głównie Laponię, historyczno-geograficzną krainę w Europie Północnej. Obszar ten obejmuje północne krańce Norwegii, Finlandii, Rosji oraz Szwecji. Saamowie są jednym z najstarszych ludów Skandynawii i posiadają bogatą kulturę oraz historię, która sięga tysiącleci. W artykule przedstawimy ich pochodzenie, kulturę, demografię oraz aktualne wyzwania, z jakimi się borykają.
Nazewnictwo
Pochodzenie terminu „Saami” nie jest do końca jasne. Istnieje teoria, która sugeruje, że może on być związany z regionem Häme w Finlandii oraz fińskim słowem „Suomi”, co oznacza Finlandię. Niektórzy badacze uważają, że termin ten może mieć swoje korzenie w językach bałtyckich, gdzie słowo *žēmē oznacza ziemię. Z kolei nazwa „Lapończycy” wywodzi się od szwedzkiego terminu „lappar” i rosyjskiego „лопь”. Niestety, przez wieki nazwa ta była kojarzona z pejoratywnymi konotacjami, co doprowadziło do jej odrzucenia przez niektóre społeczności saamskie. Warto jednak zauważyć, że w języku polskim termin ten nie niesie ze sobą negatywnego bagażu.
Historia
Saamowie przez długi czas prowadzili koczowniczy tryb życia, zajmując się głównie myślistwem. Do XIV wieku zamieszkiwali szerokie obszary Skandynawii, w tym współczesną Finlandię. Z biegiem czasu zostali jednak wypchnięci na północ przez ludy skandynawskie oraz ugrofińskie. Genetyczne badania wykazały, że Saamowie mają dość odległe pokrewieństwo z innymi narodami skandynawskimi, ale pewne związki można zauważyć z Finami. W wyniku długotrwałych procesów asymilacyjnych Saamowie zostali schrystianizowani stosunkowo późno – między XVII a XIX wiekiem.
Religia i tradycje
Wspólnoty saamskie przyjmowały różne formy chrześcijaństwa; Saamowie skandynawscy przeszli na luteranizm, podczas gdy Saamowie kolscy przyjęli prawosławie. Mimo to wiele tradycyjnych wierzeń i praktyk animistycznych przetrwało wśród Saamów do dzisiaj.
Konflikty z państwami nordyckimi
Od lat rządy krajów nordyckich prowadzą politykę marginalizacji Saamów. Konflikty dotyczące praw do połowów i rybołówstwa trwają od wielu lat. Przykładem jest sprawa regionu Girjas Sami w Szwecji, gdzie w 2020 roku Szwedzki Sąd Najwyższy przyznał Saamom prawo do polowań i rybołówstwa po długotrwałym procesie sądowym trwającym ponad 10 lat.
Asymilacja i wyzwania współczesne
W XX wieku miały miejsce liczne przypadki przymusowej asymilacji Saamów. Dzieci były odbierane rodzinom i umieszczane w szkołach internackich w celu ich „ucywilizowania”. Rząd szwedzki prowadził także programy eugeniczne mające na celu „oczyszczenie” populacji saamskiej. Pomimo postępów w zakresie praw człowieka oraz pewnych sukcesów w walce o prawa do ziemi i zasobów naturalnych, Saamowie nadal borykają się z poważnymi problemami socjopolitycznymi.
Kultura i tradycje
Kultura saamska jest niezwykle bogata i różnorodna. Tradycyjne zajęcia obejmują myślistwo, rybołówstwo oraz hodowlę reniferów. Każda grupa Saamów ma swoje unikalne zwyczaje – na przykład Saamowie górscy specjalizują się w hodowli reniferów, a Saamowie nadbrzeżni często zajmują się rybołówstwem.
Folklor i sztuka ludowa
W folklorze saamskim szczególne miejsce zajmują kolorowe stroje ludowe oraz forma muzyczna znana jako joikowanie – rytmiczny śpiew o charakterze emocjonalnym. Również sztuka zdobnicza jest istotnym elementem kultury saamskiej; często wykorzystuje się rogi, kości oraz drewno do tworzenia unikalnych dzieł sztuki.
Demografia
Według szacunków liczba osób identyfikujących się jako Saamowie wynosi około 70 000. Jednak ze względu na długotrwałe procesy asymilacyjne i niewielką liczbę wspólnych kryteriów definiujących „bycie Saami”, liczba ta może być znacznie wyższa – szacuje się ją nawet na 135 000 osób w regionach nordyckich. Wiele osób nie posługuje się już językiem saamskim z powodu wymuszonej asymilacji kulturowej, ale nadal identyfikuje się jako członkowie społeczności saamskiej.
Zagrożenia dla tożsamości
Mimo że niektóre grupy saamskie podejmują działania na rzecz zachowania swojej kultury oraz języka, wiele z nich zmaga się z zagrożeniami wynikającymi z globalizacji oraz urbanizacji. Przemiany społeczne i ekonomiczne wpływają na tradycyjny styl życia Saamów oraz ich tożsamość kulturową.
Znani Saamowie
W historii oraz współczesności pojawiło się wiele postaci wybitnych przedstawicieli społeczności saamskiej. Lars Levi Læstadius (1800–1861) był szwedzko-saamskim pastorem luterańskim i założycielem ruchu laestadianizmu. Mari Boine (ur. 1956) to norwesko-saamska
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).