Wstęp
Andrzej Julian Żaki to postać, która na stałe wpisała się w historię polskiej archeologii. Urodził się 6 września 1923 roku w Świrzu, niedaleko Lwowa, a zmarł 4 stycznia 2017 roku w Krakowie. Jako jeden z czołowych archeologów swojego czasu, Żaki przyczynił się do rozwoju badań nad przeszłością Polski oraz krajów andyjskich. Jego pasja do archeologii oraz zaangażowanie w badania wykopaliskowe sprawiły, że jego prace są cenione zarówno w kraju, jak i za granicą. W artykule tym przybliżymy życie i dorobek naukowy Andrzeja Żakiego, a także jego wpływ na rozwój archeologii w Polsce i poza jej granicami.
Wczesne życie i edukacja
Andrzej Żaki spędził swoje dzieciństwo w Świrzu, gdzie kształtowały się jego zainteresowania naukowe. Po zakończeniu II wojny światowej, w 1947 roku, ukończył Uniwersytet Jagielloński, zdobywając tytuł magistra historii. Już rok wcześniej został stypendystą Muzeum Archeologicznego Polskiej Akademii Umiejętności. Dzięki temu mógł rozpocząć swoją karierę zawodową w dziedzinie archeologii, która miała trwać przez wiele dekad.
W 1949 roku Żaki uzyskał stopień doktora na Uniwersytecie im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, prezentując pracę zatytułowaną „Początki kultury łużyckiej w dorzeczu górnej Wisły”. Ta praca stanowiła solidny fundament dla jego przyszłych badań i działalności naukowej.
Działalność na Wawelu
W 1950 roku Andrzej Żaki objął kierownictwo Stacji Archeologicznej na Wawelu, gdzie pracował aż do 1972 roku. W tym czasie prowadził liczne badania wykopaliskowe oraz dbał o ochronę zabytków archeologicznych w województwach katowickim, krakowskim i rzeszowskim. Jego prace na Wawelu były niezwykle ważne dla zrozumienia historii tego miejsca oraz dla dokumentacji odkryć archeologicznych.
W ramach swoich badań Żaki zainicjował program poświęcony przedlokacyjnemu Krakowowi. Przeprowadzał wykopaliska przy kilku kościołach romańskich i gotyckich, takich jak kościół św. Andrzeja czy Najświętszego Salwatora. Jego najważniejszym osiągnięciem z tego okresu była wystawa „Kraków przedlokacyjny”, zorganizowana w 1959 roku z okazji 700-lecia lokacji Krakowa.
Emigracja i badania zagraniczne
W latach 1972–2002 Andrzej Żaki przebywał na emigracji, co było spowodowane względami rodzinnymi. Mieszkając najpierw w Szwajcarii, kontynuował swoje zainteresowania archeologią gór. Prowadził badania nad osadnictwem pradziejowym i średniowiecznym w Alpach oraz studiował starożytne szlaki komunikacyjne. Jego prace przyczyniły się do lepszego zrozumienia historii regionu oraz wpływu osadnictwa na rozwój kultury.
Od 1973 do 1978 roku Żaki prowadził badania wykopaliskowe w peruwiańskiej strefie wysokogórskiej. Współpracując z Uniwersytetem w Limie, zdobył doświadczenie i wiedzę niezbędną do zrozumienia dawnych form osadnictwa w krajach andyjskich. Jego osiągnięcia naukowe w tej dziedzinie są uważane za istotny wkład w rozwój archeologii amerykańskiej.
Powroty do Polski i działalność akademicka
Po powrocie do Polski Andrzej Żaki rozpoczął współpracę z Polskim Uniwersytetem na Obczyźnie w Londynie, gdzie wykładał archeologię i etnografię. Jego zaangażowanie jako promotora prac dyplomowych pomogło wielu studentom zdobyć wiedzę i doświadczenie w dziedzinie nauk humanistycznych. W 1977 roku uzyskał tytuł profesora zwyczajnego, co potwierdziło jego znaczącą pozycję w świecie akademickim.
Jednym z jego kluczowych osiągnięć naukowych była obszerna praca zbiorowa zatytułowana „Święty Wojciech i jego czasy”, opublikowana pod auspicjami Polskiej Akademii Umiejętności. Praca ta ukazała się jeszcze przed powrotem Żakiego do kraju i była ważnym krokiem naprzód dla badań nad czasami średniowiecznymi.
Dorobek publikacyjny
Andrzej Żaki pozostawił po sobie bogaty dorobek publikacyjny, który obejmuje różnorodne tematy związane z archeologią i historią regionu Małopolski. Do jego najważniejszych dzieł należy „Początki Krakowa” (1965), „Wawel starożytny i średniowieczny w świetle wykopalisk”, „Archeologia Małopolski wczesnośredniowiecznej” (1974), a także wiele innych prac dotyczących osadnictwa pradziejowego oraz kultury łużyckiej.
Żaki był również założycielem czasopisma „Acta Archaeologica Carpathica”, które stało się platformą dla wielu badaczy dzielących się swoimi odkryciami oraz wynikami badań naukowych dotyczących Karpat i Małopolski.
Zakończenie
Andrzej Julian Żaki był nie tylko wybitnym archeologiem, ale również nauczycielem akademickim oraz mentorem dla wielu młodych naukowców. Jego pasja do archeologii oraz zaangażowanie w badania sprawiły, że stał się autorytetem w dziedzinie historii Polski oraz krajów andyjskich. Zmarł 4 stycznia 2017 roku, pozostawiając po sobie trwały ślad w polskiej nauce oraz pamięci kolejnych pokoleń badaczy. Pochowany na Cmentarzu Salwatorskim w Krakowie, Żaki będzie zawsze wspominany jako osoba, która poświęciła swoje życie odkrywaniu tajemnic przeszłości.</
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).